هه‌ولێر به‌ پێی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ فارسییه‌كانی نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نۆیه‌می كۆچی / پازده‌یه‌می زاینی لێكۆلینه‌وه‌یه‌ك له‌ مێژووی سیاسیی و كارگێریی هه‌ولێر به‌ پێی نووسینه‌كانی (حافيز ئه‌برو – حافظ أبرو، فه‌سیحی خه‌وافی – فصیحی خوافی)

هه‌ولێر به‌ پێی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ فارسییه‌كانی نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نۆیه‌می كۆچی / پازده‌یه‌می زاینی
لێكۆلینه‌وه‌یه‌ك له‌ مێژووی سیاسیی و كارگێریی هه‌ولێر به‌ پێی نووسینه‌كانی
(حافيز ئه‌برو – حافظ أبرو، فه‌سیحی خه‌وافی – فصیحی خوافی)

د.موسی محمد خضر

بەشی مێژوو- کۆلێژی ئاداب – زانکۆی سەلاحەددین/ هه‌ولێر

mamadarashm @gmail.com

Musa.khder@su.edu.krd

DOI: https://doi.org/10.31972/ISCHKK19.018  

کلیلەکانى توێژینەوە: مێژوو، مێژوونووسین، فەرهادى، دەستنووس، هەولێر.

پوخته‌

سه‌باره‌ت به‌و شاره‌ مێژووییه‌ و دێرینه هه‌ولێر(ئه‌ربل- ئيربل)، كه‌‌ به‌ كۆنترین شاری به‌رده‌وام ئاوه‌دانی جیهان ئه‌ژمارده‌كرێت،له‌ سه‌رچاوه‌كانی مێژووی ئیسلامیدا سه‌ربه‌ هه‌رێم ومه‌ڵبه‌ندى هه‌ندێك له‌ ولَاتان ژمێردراوه‌، هه‌روه‌ها وه‌كو مه‌ڵبه‌ندێكى سه‌ربه‌خۆ ناوی هاتووه ‌و له‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ فارسییه‌كانیشدا به‌ هه‌مان شێوه،‌ به‌زۆر هۆكاره‌وه‌ ناوی هاتووه‌، به‌ڵام له و‌ سه‌رده‌مه‌ی كه‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ی‌ تێدا‌ ئه‌نجام دراوه‌‌ ،به‌پێی سه‌رچاوه‌كانی (زبدة التواريخ بايسنقرى، حافيز ئه‌برو(م833ك/1429ز) ، مجمل التواريخ ، فه‌سیحی خه‌وافی (م 845ك/1492ز) پتر ده‌كه‌وێته ‌سه‌رده‌می ته‌یمووری و كوڕه‌كانی،نووسراون. وێڕای ئه‌وه‌ی ئه‌وشاره‌ رۆلێكی به‌رچاوی له‌ ڕووداوه‌كان و یه‌كلاكردنه‌وه‌ ‌یاندا هه‌بووه‌،كه‌چى زۆر به‌ كه‌می ناوی هاتووه. بۆێه بۆ‌به‌ده‌ستهێنانی زانیاری،‌ده‌خوازێت توێژه‌ر، زۆر به‌ وردی هه‌وڵبدات له‌وده‌قانه‌دا زانیاری ‌هه‌ لێنجێت، كه باسی ئه‌وشاره‌ و به‌ره‌ی هه‌ولێریان كردووه‌ .

 له‌بنه‌ڕه‌تدا توێژینه‌وه‌كه‌‌ پشتی به و‌ ژێده‌ر وسه‌رچاوه ره‌سه‌نانه‌ی كه‌ به‌ زمانی فارسی نووسراون، به‌ستووه،‌ به‌ڵام بۆ شیكردنه‌وی پتری بابه‌ت و رێگه‌ خۆشكردن بۆ نووسین، سوود له و‌ سه‌رچاوانه ش وه‌رگيراوه‌ كه‌‌ به‌ زمانه‌كانی دیكه‌ وه‌رگێڕدراون.‌ توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ پێشه‌كی و دوو به‌شی سه‌ره‌كی و هه‌ر به‌شه‌ش له‌ چوار ته‌وه‌ره‌ ،له‌ گه‌ڵ ئه‌نجام و سه‌رچاوه‌كان، پێك هاتووه‌.

وشه گرنگه‌كان: هه‌ولێر،ئيربل، قه‌را یوسف، شا محمد ، كوشاف ،توركمان.

تەواوی توێژینەوە بخوێنەوە

سەرچاوەكان

یه‌كه‌م: سەرچاوە ڕەسەنەكان

  • بەزمانی فارسی:

مستوفی : زین الدین بن حمدالله مستوفی  قزوینی (ت795ھ /1392م).

-(تهران، 1394 ه.ش):ذيل تاریخ گزیدە: بە كوشش :ایرج افشار، انتشارات محمود افشار.

حمد الله‌ مستوفی:  ابی بكربن محمد بن نصر مستوفی قزوینی(ت 750 ھ /1349م) (تهران،1362):تاریخ گزیده‌: به‌ اهتمام: عبدالحسین نوای ، انتشارات امیر كبیر. 

ابن خلدون: عبدالرحمن بن محمد ( ت 808ك/ 1405 ھ )

)1385، تهران( :مقدمه‌ ابن خلدون ، ترجمه‌ محمد پروین گنابادى، انتشارات علمی فرهنگی.

ابن خلف تبریزى:  محمد حسین متخلص به‌ برهان قاطع ابن خلف تبریزى،قرن یازدهم /1063 ز

 ( تهران، 1361): برهان قاطع ،باهتمام: محمد معین، موسسه‌ انتشارات امیر كبیر.

خوافی: احمد بن محمد بن یحیی فصیحی(ت 849هـ/1445م)

–      (تهران،1386):مجمل فصیحی، تصحیح تحقیق، سید حسن ناجی نصرأبادی، انتشارات اساطیر،.

  خواندمیر: غیاث الدین بن همام الدین بن جلآ الدین محمد شیرازى(942ك/ 1535ز)

(تهران، 2535 ش. هـ): دستور الوزراء ، تصحیح :سعید نفیسی، انتشارات اقبال.

فضل الله‌ همدانی :رشید الدین موفق الدوله‌ علی  همدانی(718ك/ 1318ز)         ( تهران ، 1374 هـ.ش):جامع التواریخ، بكوشش: بهمن كریمی، چاپخانه‌ اقبال. 

 السمرقندی: كمال الدین عبد الرزاق (ت887ه/1482م)

-( تهران 1353):       مطلع السعدین و مجمع البحرین، اهتمام: عبد الحسین نوایی، كتابخانە طهوری.

شیرازى:شرف الدین عبدالله‌ بن فضل الله(ت 760ه /1358م)

( تهران، 1362): تجزیه‌ الامصار و تجزیه‌الاعصار- تحریر تاریخ وصاف، بقلم ایتی، انتشارات بنیاد فرهنگ.‌

غفاری: قاضی احمد بن محمد بن نجم الدین غفاری قزوینی (ت- 975هـ/1567م).

– (تهران:1404هـ/1983م):تاریخ نگارستان،تصحیح: مرتضی مدرس گیلانی، کتابفروشی حافظ.

قزوینی : یحیی بن عبد اللطیف الحسینی القزوینی  (ت 948ه /1545م)

–      (تهران، 1314هـ ش):لب التواریخ، نشریات مۆسسە خاور، مطبعه سمین.

كاتب چلبی : مصطفی بن عبد اللە چلبی (حاج خلیفە) ، ( ت1067ك/ 1656م)

–      (تهران ،1384):ترجمە تقویم التواریخ سالشمار وقایع مهم جهان، مترجم ناشناخته ، تصحیح میر هاشم محدث.

كاشانی: ابو القاسم عبد الله بن محمد الكاشانی(ت 738ه/1337م)

-(تهران،1366ه.ش): زبدە التواریخ،بكوشش: محمد تقی دانش پژو،مۆسسە مطالعات فرهنگی.

نسوی: شهاب الدین  محمد خرندزی زیدری منشی(ت حوالی 639ه/ 1241م )

–      (تهران، 1384):سیرت جلال الدین منكبرنی،مترجم مجهول،تصحیح و تحشیه: متجبی مینوی، انتشارات علمی فرهنگی.    

الهروی : سیف الدین بن  محمد بن یعقوب الهروی (ت681ه/1282م)

-(كلكتە،  1352ه.ش):تاریخ نامەهراە، بتصحیح، محمد زبیرالصدیقی  ، سعی‌و اهتمام سیف خان بهادر خلیفە محمد اسدالە، كتابفروشی خیام.-     

یزدی: شرف الدین علی( ت858ه/1454م)

-(تهران، 1366ه.ش):ظفر نامە، تصحیح: محمد عباسی، انتشارات امیر كبیر .

– بەزمانی عەرەبی

الذهبی: شمس الدین ابی عبد الله محمد بن احمد(ت748هـ/1347م)

-(بیروت،1987):تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و اڵاعیان، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، دار الكتاب العربی.

الصفدى: صلاح الدين خليل بن ايبك( ت 764هـ/ 1363م)

 –(بيروت،2000): الوافي بالوفيات، تحقيق : احمد الارناؤوط، تركي مصطفى، دار احياء التراث العربي.

یاقوت الحموی: شهاب الدین أبی عبد الله یاقوت بن عبد الله الرومی (ت 626هـ/1229م)

–      (بیروت ، 1955):معجم البلدان، دار الصادر للطباعە والنشر.

دووه‌م : ژێدەرەكان

  • فارسییەكان:

اشپولر: برتولد و دیگران..

  • (تهران، 1380ه.ش):تاریخ نگاری درایران،ترجمە ‌و تالیف یعقوب اژند،انتشارات گسترە، چاپ دید اور.

أشتیانی : عباس اقبال اشتیانی

  • تاریخ ایران پس از اسلام از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه‌

بار تولد

  • (تهران،1366،ه.ش ):تركستان نامە،ترجمە كریم كشاورز، موسسە انتشارات اگاە.

براون : ادوارد گرانویل

  • (تهران 1381ه.ش ):تاریخ ادبیات در ایران ، ترجمە: غلام حسین صدری افشاری ، انتشارات مروارید .

بهار: محمد تقی

  • (تهران، 1350ه.ش):سبك شناسی، انتشارات امیر كبیر.

بیات: عزیز الله

  • (تهران، 1383): شناسائی منابع و ماخذ تاریخ ایران از ا‌غاز تا سلسلە صفویە، انتشارات امیر كبیر.

پیگو لوسكایا

  • (تهران، 1387):شهرهای ایران در زمان پارتیان و ساسانیان، ترجمە عنایت اللە رضا، انتشارات علمی فرهنگی .

دهخدا :علی اكبر

  • ( تهران 1377 ،ه.ش) :لغت نامە دهخدا، زیر نظر: محمد معین، چاپ دانشگاە تهران  .

بیانی, شيرين

  • (تهران، 1345 ه.ش ):تاریخ ال جلایر، انتشارات دانشگاه تهران.

  سومر: فاروق

 (تهران1369 ه. ش):قراقوینلوها ، ترجمه:‌ وهاب لی ، انتشارات علمی فرهنگی.

 محمد غبار: مير غلام محمد غبار

  • (تهران 1374 ه.ش) : افغانستان در مسير تاريخ ، چاپ انتشارات جمهورىجمهورى،
  • مصاحب: غلامحسین
  • تهران – نیویورك، 1345ه.ش ):دایرە المعارف فارسی،انتشارات فرانكلین.
  • عەرەبیەكان :

الرفاع: علی عبد اللە

  • رواد علم الجغرافییە فی الحضارت العربیە الاسلامیە،مكتبە التوبە،د.م 1410هجری.

 

  • سه‌رچاوه‌ به‌ زمانی كوردى:

سامی: شەمسەدین

  • هەولێر ،2008:كورد و كوردستان لە یەكەم ئەنسكلۆپیدیای توركی لە مێژودا، و. احمد تاقانە دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ئاراس.

شێخ محەمەد: رابیعە فەتاح

  • (هەولێر، 2005) : كوردستان لە سەدەی پازدەی زایینیدا، چاپخانەی رۆشنبیری.

غەفور: عەبدوڵڵا

  • (سلێمانی،2002): فەرهەنگی جوگرافیای كوردستان، دەزگای سەردەم.

حوسێن :موحسین محەمەد:

– چەند توێژینەوەیەك لە مێژووی كورددا (كوژرانی دوا سوڵتانی خوارزمی بە دەستی كوردێك)، ئەکادیمیای کوردی، (هەولێر: 2013ز).

حسین :محسن محمد: (لێكۆلینه‌وه‌ یه‌كی به‌راورد كارى له‌ نێوان دوو قه‌لآت دا خۆگریی قه‌ڵاتی هه ولێر له‌ مێژووداوپاشماوه‌ كانی قایمكاریی قه‌لآتی حه‌له‌ب، گ گۆڤارى كۆڕى زانیارى عێراق  ده‌سته‌ى كورد، به‌رگی بیست و سێ یه‌م و چواره‌م، ( به‌غدا:

كريم :مصطفى محمد, (هه‌ولێر، 2018): لێكۆلینه‌وه‌یه‌ك له‌ مێژووی سیاسیی ده‌وله‌تی سه‌فه‌وی 1501 – 1736 ، چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌لاحه‌دین.

مێژووى هەولێر لە نووسینەکانى مەلا عەبدولڵاى فەرهادى دەستنووسى (موجز تأریخ أربیل) بە نموونە

مێژووى هەولێر لە نووسینەکانى مەلا عەبدولڵاى فەرهادى

دەستنووسى (موجز تأریخ أربیل) بە نموونە

د. دڵشاد محمود عبدالرحمن

زانکۆى سەڵاحەددین/ هەولێر– کۆلێجى ئاداب

dilshad.m.a@su.edu.krd

DOI: https://doi.org/10.31972/ISCHKK19.017  

کلیلەکانى توێژینەوە: مێژوو، مێژوونووسین، فەرهادى، دەستنووس، هەولێر.

 

پێشەکى:

گرنگیی توێژینەوە: شاری هەولێر بە درێژایی مێژوو و قۆناغە جیاوازەكانی، كەسایەتی و كەڵەپیاوی گەورەی تێدا هەڵكەوتووە، كە شوێن پەنجەی دیاریان لەسەر كایە سیاسی و نەتەوایەتی و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و ئایینییەكانی داناوە. ئەو كەسایەتییانە ئەستێرەگەلی گەشاوەن لە ئاسمانی مێژووی كوردایەتی بە تایبەتی و ناوچەكە بەگشتی. مەلا عەبدولڵای فەرهادی یەكێك بووە لەو كەڵەپیاوانەی بواری ئایینی كوردستانی باشوور و رۆڵ و هەوڵ و كۆششەكانی ئەو دیار و بەرچاون، كە هەموو ژیانی خۆی بۆ زانست و فێركردن و وانەوتنەوە و نووسین وخوێندنەوە تەرخانكردبوو. لەو ئاكامەشدا شاكاری دیاری لەسەر مێژووی شاری هەولێر و زانستە ئایینییەكان تۆماركردووە.  لەبەر ئەمەش بە پێویستمان زانی ناونیشانی ئەم لێكۆڵینەوەیە تایبەت بكەین بە هەوڵ و كۆششەكانی ناوبراو.

ئەم لێكۆڵینەوەیە كە لە ژێر ناونیشانی “مێژووى هەولێر لە نووسینەکانى مەلا عەبدولڵاى فەرهادى دەستنووسى (موجز تأریخ أربیل) بە نموونە”یە، هەوڵێكی زانستییە بۆ زەقكردنەوەی مێژووی هەوڵ و كۆششی كەسایەتییەكی ناوداری ئایینیی شاری هەولێر كە مەلا عەبدولڵای فەرهادییە و ساغكردنەوەی دەستنووسێكی مێژوویی بەهاداری ناوبراو بەناوی (موجز تاریخ اربیل).

پێكهاتەی توێژینەوە: توێژینەوەكە دوو تەوەری سەرەكی لەخۆ دەگرێت؛ تەوەری یەكەمیان كە سێ باس لەخۆ دەگرێت تایبەت كراوە بۆ باسی (ژیان و پێگەیشتن و چالاكییە زانستی و رۆشنبیرییەكانی فەرهادی)، كە بە شێوەیەكی ورد و زانستییانەی هەوڵدراوە زانیارییە مێژووییەكان شی بكرێنەوە و پەنجە لەسەر گرنگترین وێستگەی ژیان و چالاكییە زانستی و رۆشنبیرییەكانی ناوبراو دابندرێت، هەروەها ئاماژە بە نووسین و بەرهەكەكانی بكرێت لە بڵاوكراوە و دەستنووسەكان. تەوەری دووەم كە لە سێ باس پێكدێت، تەرخانكراوە بۆ باسی (مێژووی هەولێر لە نووسینەكانی فەرهادی). لە میانەیدا، بە تایبەتی ئاماژە بە كتێبی (موجز تأریخ أربیل) كراوە و زانستییانە شەنوكەوی دەستنووسەكە كراوە، لە باسی دووەمیشدا باس لە نووسینەكانی دیكەی مەلا عەبدولڵای فەرهادی كراوە سەبارەت بە مێژووی شاری هەولێر. باسی سێیەم و كۆتایییش، تایبەتكراوە بۆ (رێبازى فەرهادى لە نووسینەوەى مێژوودا). لەم باسەدا بە پوختی رێبازی فەرهادی لە نووسینەوەی مێژوودا روونكراوەتەوە و سەرنج خراوەتە سەر لایەنە بەهێز و لاوازەكانی ئەو رێبازە مێژووییەی گرتوویەتیەبەر بۆ نووسینەوەی بەرهەمە مێژووییەكانی.

رێبازی توێژینەوە: تویژەر بۆ گەیشتن بە دەرەنجامێكی باشتر و زانستییانەتر هەردوو رێبازی گێڕانەوەی مێژوویی و رێبازی راڤەكاری پەیڕەو كردووە لە نووسینی توێژینەوەكەدا. چونكە بابەتە مێژووییەكان پێویستیان بە پاشخان هەیە بۆ تێگەیشتن و لێكدانەوەیان و هەڵوەستە لەسەركردنیان.

سەرچاوەكانی توێژینەوە: بۆ ئامادەكردنی ئەم توێژینەوەیە پشت بە چەند سەرچاوەیەكی زانستی و جێی باوەڕ بەستراوە. هەر لە بەڵگەنامە و دەستنووس و كتێب وتار و چاوپێكەوتن و  توێژینەوەكان.

تەواوی توێژینەوە بخوێنەوە

سەرچاوەكان

یەکەم: بەڵگەنامە:

الجمهورية العراقية، وزارة الداخلية، مديرية الاحوال المدنية العامة, البطاقة الشخصية, رقم (942912)، دائرة أربيل، السجل (18), الصحيفة (3592), 24-6-1980.

الجمهورية العراقية، وزارة الداخلية، مديرية الاحوال المدنية العامة, شهادة الجنسية العراقية, رقم المحفظة (49141)، رقم الشهادة (51713), 26-10-1981.

دووەم: دەستنووس:

فرهادي, عبدالله, بغية الحكام في تنظيم القسام, (غير مطبوع).

فرهادي, عبدالله, قدسية المسجد, ( غير مطبوع).

فرهادي, عبدالله, ٲزاهير في رياض الاداب وجواهر بلاغة العرب, ( غير مطبوع).

فرهادي, عبدالله, مناهل الحكمة, ( غير مطبوع).

فرهادي, عبدالله, موجز تاريخ اربيل, ( غير مطبوع).

فرهادي, عبدالله, نزاهة القران الكريم من الشعر, ( غير مطبوع).

فرهادي, عبدالله, صفحات الأیام، (غیر مطبوع).

سێیەم: کتێب:

ابن المستوفی، (1980)، تاريخ إربل, حققه وعلق عليه: سامي بن السيد خماس الصقار, وزارة الثقافة والاعلام, بغداد.

باقر و حميد, طه وعبدالعزيز، (1980), طرق البحث العلمي في التاريخ والآثار, الطبعة الاولى, دار الكتب للطباعة والنشر, الموصل.

البحركي,  طاهر ملا عبد الله,  (2015), حياة الأمجاد من العلماء الأكراد ، الطبعة الأولى، الناشر: دار ابن حزم، بيروت.

البرواري, محمد زكي حسين أحمد, (1999), إسهامات علماء كوردستان العراق في الثقافة الإسلامية ، الناشر: مطبعة وزارة التربية، أربيل.

عثمان, حسن، (1993), منهج البحث التاريخي, دار المعارف, القاهرة.

فرهادي, عبدالله, (2001), الاكليل في محاسن أربيل وشفاء العليل وسقاء الغليل من تراث مآثر علماء وأدباء أربيل, الطبعة الاولى, مطبعة جامعة صلاح الدين, أربيل.

فرهادي, عبدالله, (1952), لمعة البيان في التجويد.

فرهادي, عبدالله, (1956), ايقاع الخلاف ودرء الإعتساف.

فرهادي, عبدالله, (2000), أحسن الصياغة في حلية البلاغة.

فرهادي, عبدالله, (1957), الحج المبرور.

فرهادي, عبدالله, (2001), الاكليل في محاسن اربيل، تاريخ العلماء.

فرهادي, عبدالله, (1957), منافع الصوم ومضار الخمر.

فرهادي, عبدالله, (1985), حديقة الازهار في مولد المختار.

فرهادي, عبدالله, (2000), وجها لوجه مع رسول الله- صلي الله عليه وسلم.

فرهادي, عبدالله, (2004), تبصرة المبتدئ، نظم المقاصد النووية.

مشيحا زخا، (2005)، كرونولوجيا أربيل، ترجمة وتعليق: عبد الاحد نباتي،  دار ئاراس، اربيل.